Kiedy do głowy „zagląda” sędzia…

Ryzykowne jest również prowadzenie działalności gospodarczej. W prawie karnym, ryzyko to, wiąże się w pierwszej kolejności z decyzjami osób prowadzących sprawy podmiotów gospodarczych.

Decyzja, mówiąc w skrócie, to nic innego jak pewne postanowienie będące wynikiem dokonania wyboru. Decyzja ma wyraz w podjęciu określonych działań, czy czasem zaniechań. A zatem stanowi ona również jakieś przeżycie wewnętrzne, psychiczne.

Te przeżycia wewnętrzne nie są dla prawa karnego obojętne. Jest tak przede wszystkim dlatego, że nie można ograniczać odpowiedzialności do tego, co ktoś obiektywnie uczynił. To właśnie wola sprawcy, jego nastawienie psychiczne, grają istotną rolę, dlatego że nadają określony kontekst jego obiektywnemu zachowaniu. Dlatego często pobłażamy tym, którzy zniszczą nam jakiś przedmiot użytku domowego, mówiąc „ja nie chciałem tego zrobić”, czy „zrobiłem to nieumyślnie”.

Zarząd podejmuje różne decyzje. Czasem są one zachowawcze, czasem niekoniecznie, ale wszystkie wiążą się – tak jak cała działalność gospodarcza – z określonym ryzykiem niepowodzenia. Zarząd podejmując określone decyzje, może narazić podmiot gospodarczy na wyrządzenie szkody – często przecież wpisanej w określone działania na rynku. Niemałe zdziwienie budzi sytuacja, w której określona – niekiedy w pełni legalna – decyzja pociąga za sobą odpowiedzialność karną. I tak, mamy do czynienia z umyślnym wyrządzeniem szkody w obrocie gospodarczym (art. 296 § 1-3 Kodeksu karnego), umyślnym oszustwem (art. 286 Kodeksu karnego), ale również z nieumyślnym wyrządzeniem szkody w obrocie gospodarczym (art. 296 § 4 Kodeksu karnego).

Karze podlega jedynie ta myśl, ta wola, która zostanie uzewnętrzniona przez sprawcę. Można powiedzieć, że prawo karne zainteresuje się zachowaniem, które stanowi wprowadzenie planu, decyzji czy wyobrażenia w rzeczywistą ich realizację.

To, co stanowi przeżycia wewnętrzne sprawcy, w prawie karnym nazywamy stroną podmiotową czynu zabronionego. Ta strona podmiotowa jest definiowana jako stosunek psychiczny, intelektualno-wolicjonalny sprawcy, do czynu który jest przez niego popełniany. Mamy zatem dwie tego płaszczyzny. Płaszczyznę intelektualną – czyli związaną z wiedzą, wyobrażeniem – oraz płaszczyznę wolicjonalną – czyli związaną z wolą, z tym, co sprawca chciał, czego nie chciał uczynić.

Polski prawodawca przesądził, że na gruncie prawa karnego, wyróżniamy umyślność, która cechuje się tym, że sprawca ma zamiar popełnienia czynu zabronionego (przewiduje możliwość jego popełnienia i chce jego popełnienia albo godzi się na jego popełnienie), a także wyróżniamy nieumyślność (sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego, przewiduje możliwość jego popełnienia i chce go nie popełnić/uniknąć jego popełnienia albo nie przewiduje w ogóle możliwości jego popełnienia – choć taką możliwość mógł przewidzieć). Przedstawmy to na poniższej tabeli.

No dobrze, jak zatem te konstrukcje karnistyczne przełożyć na przykłady?

Otóż, weźmy na pierwszy plan omawianą umyślność. Mamy z nią do czynienia, gdy sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego. To znaczy tylko tyle, że musi on sobie wcześniej wyobrazić to, że w grę wchodzi – dajmy na to – pozbawienie życia uciążliwej teściowej za pomocą ciosów nożem.

Gdy sprawca sobie to wyobrazi i będzie tego chciał, to znaczy, że jego – w istocie rzeczy – pragnieniem będzie zabicie tejże teściowej – mówimy wówczas o zamiarze bezpośrednim.

Gdy sprawca stwierdzi, że w istocie, ta śmierć teściowej jest mu obojętna – czyli, że w istocie rzeczy nie jest tak, że chce ją zabić, ale nie jest też tak, że chce jej nie zabijać – wtedy mamy przykład zamiaru ewentualnego, nazywanego również zamiarem wynikowym. Dlaczego wynikowy? Dlaczego ewentualny?

Bo ten skutek jawi się właśnie jako coś ubocznego, coś co jest wynikiem niepożądanym, ale w jakimś stopniu zakładanym.

Przykład z życia: skręcam biurko kupione w jednej ze skandynawskich – niezwykle popularnych – sieciówek meblowych. Mam wszystkie narzędzia: śrubokręt krzyżakowy, młotek. Już prawie godzinę męczę się z jego złożeniem. Została mi ostatnia śrubka. Wkręcając czuję opór pochodzący z drewnianego otworu gwintowanego (dla niewtajemniczonych: to ta dziurka, w którą wkręca się śruby). Mam świadomość, że dokręcając muszę to zrobić z jednej strony delikatnie, ale z drugiej strony na tyle mocno, żeby cała konstrukcja była stabilna. I tak postanawiam wkręcić, mając świadomość, że mogę śrubkę ukręcić, albo na tyle przekręcić otwór gwintowany, że nie będzie możliwe wkręcenie już tej konkretnej śrubki.

Mimo to, podejmuje się tego i kręcę dalej – nieco już na siłę. Nieszczęśliwie ukręcam śrubę, która nie nadaje się już do tego, by pełnić swą funkcję.

Ukręcenie śruby obejmowałem właśnie zamiarem ewentualnym. Z jednej bowiem strony nie chciałem jej ukręcić, ale z drugiej strony nie chciałem też jej nie ukręcić – skoro przewidziałem taką ewentualność.

Z nieumyślnością mamy do czynienia w dwóch przypadkach: gdy sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego i chce jego niepopełnienia (albo inaczej: ma zamiar uniknięcia popełnienia czynu zabronionego) – to nazywamy świadomą nieumyślnością, a niegdyś nazywaliśmy tę postać nieumyślności lekkomyślnością – oraz gdy sprawca nie przewiduje możliwości popełnienia czynu zabronionego, ale powinien lub mógł taką możliwość przewidzieć. Gdy natomiast nie przewidział takiej możliwości, to nie może chcieć jego popełnienia lub chcieć jego niepopełnienia, czy na to się godzić, bo po prostu w jego głowie nie powstało takie wyobrażenie. Ten przypadek nazywamy nieświadomą nieumyślnością – czy kiedyś: niedbalstwem.

I teraz przykład: jadę samochodem wieczorem i wyprzedzam pojazd. Niech tym pojazdem będzie ciężarówka. Ukształtowanie terenu i braki w oznakowaniu nie pozwoliły mi na właściwą ocenę tego, że zbliżam się do łuku drogi i to na wzniesieniu.

Mimo to, dalej wyprzedzam. W mojej głowie są dwa warianty: zza łuku i wzniesienia ktoś wyjedzie oraz zza łuku i wzniesienia nikt nie wyjedzie. Nie widzę świateł, więc większe prawdopodobieństwo przypisuje drugiemu zdaniu, że nikt nie wyjedzie zza wzniesienia. Dlatego wyprzedzam dalej, bo bezpodstawnie przyjąłem, że nic się nie wydarzy takiego. Zza łuku i wzniesienia jednak wyjeżdża samochód (ze słabymi światłami). I teraz: jeżeli zacznę hamować, uciekać, robić wszystko, by nie doprowadzić do wypadku, to pokażę, że chciałem niepopełnienia, a zatem, że miałem zamiar uniknięcia tego wypadku drogowego. Gdy natomiast nie zrobię nic, puszczę kierownicę i powiem: „niech się dzieje co chce”, to w zasadzie takim okolicznościom bliżej będzie do zamiaru ewentualnego.

Z nieświadomą nieumyślnością wiązać będziemy te wszystkie przypadki, kiedy po prostu ktoś sobie nie wyobrazi, że wieczorem, tą akurat droga, mógł przejeżdżać z naprzeciwka jakikolwiek pojazd, chociaż mogłem i powinienem przewidzieć, że tam ktoś będzie jechał.

Dlaczego jednak świadomość tych elementów odgrywa taką rolę w procesie karnym? Jest tak bowiem niejednokrotnie udowodnienie braku zamiaru będzie prowadziło do uniewinnienia osoby postawionej w stan oskarżenia. Większość przestępstw z kodeksu karnego, są to przestępstwa umyślne, które dla swojego bytu wymagają wykazania istnienia właśnie umyślności – a zatem zamiaru. Istotne jest jednak zrozumienie, jakie elementy i okoliczności wskazują na brak tego zamiaru. A to wymaga znajomości teorii i praktyki prawa karnego, stosowania tego prawa i jego wykładni. Dlatego tak ważne jest, by już na początku postępowania karnego korzystać z pomocy obrońcy, który ma nie tylko wiedzę teoretyczną – ale też wiedzę praktyczną.

W następnym artykule przybliżę Państwu zagadnienie sytuacji, gdy ryzyko spotyka się z odpowiedzialnością karną. A zatem omówimy powyższe zagadnienia na przykładach.