Czy kradzież kryptowaluty to naprawdę kradzież? Co mówi prawo karne

Ponad 700 osób poszkodowanych i co najmniej 350 mln zł potencjalnej szkody — to skala jednego tylko śledztwa dotyczącego giełdy kryptowalut. A prawo karne wciąż nie wie, jak nazwać to, co się stało.

Gdy intuicja mówi „kradzież”, a prawo karne milczy

Ostatnie tygodnie pokazują, jak ogromnym zainteresowaniem cieszą się waluty wirtualne — i jak dotkliwe potrafią być straty. Z samych doniesień medialnych dotyczących śledztwa w sprawie giełdy Zondacrypto, prowadzonego przez Prokuraturę Regionalną w Katowicach, wynika, że potencjalna szkoda poniesiona przez pokrzywdzonych wynosi nie mniej niż 350 milionów złotych. Do prokuratury zgłosiło się już ponad 700 osób.

Toczące się prace legislacyjne pokazują z kolei, ile kontrowersji budzą regulacje dotyczące tego obszaru. Zestawienie ich ze skalą śledztwa unaocznia, jak bardzo potrzebne jest skuteczne stosowanie unijnego rozporządzenia MiCA (Markets in Crypto-Assets Regulation), które reguluje m.in. nadzór nad rynkiem kryptowalut.

Dlaczego precyzyjna definicja decyduje o wyniku sprawy

Samo zdefiniowanie waluty wirtualnej na potrzeby procesu karnego jest niezwykle istotne i zarazem problematyczne. Precyzyjne określenie, czym jest waluta wirtualna, pozwala bowiem prawidłowo ująć opis czynu zarzucanego przez organ ścigania — a co za tym idzie, przypisać sprawcy odpowiedzialność karną.

To ma realne, dwustronne konsekwencje. Z punktu widzenia obrońcy błędna kwalifikacja przyjęta przez prokuratora lub sąd otwiera drogę do skutecznej linii obrony. Innymi słowy: mimo że zdarzenie faktycznie miało miejsce, sam błędny opis czynu lub błędna kwalifikacja może prowadzić do uniknięcia odpowiedzialności karnej przez osobę, która do niego doprowadziła.

Wyobraźmy sobie sytuację: X dokonuje nieuprawnionej transakcji kryptowalutą z adresu Y, pozbawiając go możliwości dysponowania posiadaną dotychczas walutą wirtualną. W odczuciu przeciętnego człowieka to po prostu kradzież. Czy takie postrzeganie jest jednak prawidłowe?

Odpowiedź rozstrzyga, czy waluta wirtualna może w ogóle być przedmiotem przestępstwa kradzieży, rozboju, przywłaszczenia, zniszczenia rzeczy czy paserstwa. Oto przepisy, wokół których toczy się spór:

Czy waluta wirtualna jest „rzeczą”?

Wszystkie powyższe przestępstwa łączy jedno: wymagają karalnego zachowania wobec rzeczy. A intuicyjne odczucie „potocznej kradzieży” kryptowaluty nie pokrywa się z realizacją znamion przestępstwa z udziałem rzeczy lub przedmiotu.

Definicję znajdziemy w art. 115 § 9 Kodeksu karnego:

Rzeczą ruchomą lub przedmiotem jest także polski albo obcy pieniądz lub inny środek płatniczy, środek pieniężny zapisany na rachunku oraz dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej albo zawierający obowiązek wypłaty kapitału, odsetek, udziału w zyskach albo stwierdzenie uczestnictwa w spółce.

Pojęcie rzeczy rozszerzono więc m.in. o pieniądz, środek pieniężny zapisany na rachunku i dokument uprawniający do otrzymania sumy. Ustawodawca nie zdecydował się dopisać do tego katalogu waluty wirtualnej. Co więcej, sama definicja nie wyjaśnia, czym w ogóle jest „rzecz”.

Trzeba zatem sięgnąć do art. 45 Kodeksu cywilnego: rzeczami są tylko przedmioty materialne. Dysk twardy, portfel sprzętowy czy pamięć przenośna, na której przechowywany jest blockchain — to bez wątpienia rzeczy i mogą być przedmiotem kradzieży, rozboju, zniszczenia czy paserstwa.

Skoro nie kradzież — to co?

Skoro waluta wirtualna ma charakter niematerialny, nie można jej zniszczyć w rozumieniu przestępstwa zniszczenia rzeczy. Z tych samych względów nie może być przedmiotem rozboju ani paserstwa. Nie da się jej też ukraść ani przywłaszczyć.

Tego rodzaju czynów dokonuje się zwykle poprzez bezprawne uzyskanie klucza prywatnego i wykonanie transakcji na inny adres. Takie zachowanie powinno być kwalifikowane jako oszustwo komputerowe z art. 287 § 1 KK:

Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia innej osobie szkody, bez upoważnienia wpływa na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych lub zmienia, usuwa albo wprowadza nowy zapis danych informatycznych — podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Waluty wirtualne mają więc całkowicie odmienny status prawny niż rzeczy. To samo zachowanie, które potocznie — wręcz intuicyjnie — nazwiemy kradzieżą, w rozumieniu prawa karnego nie będzie bezprawnym objęciem w posiadanie cudzej rzeczy.

Na koniec rzecz kluczowa: w prawie karnym obowiązuje bezwzględny zakaz wykładni rozszerzającej. Nie pozwala on — nawet w drodze analogii — traktować waluty wirtualnej jak rzeczy. Zasadne wydaje się rozważenie rozszerzenia słownika ustawowego (art. 115 KK) o definicję waluty wirtualnej albo poszerzenia samego pojęcia rzeczy. Na razie takich prób się nie podejmuje.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W razie wątpliwości co do swoich uprawnień lub dalszego postępowania zasadne jest skonsultowanie się z profesjonalnym prawnikiem.