Kara umowna – bat na kontrahenta czy narzędzie do nadużyć?

Kara umowna a jej miarkowanie – praktyczne spojrzenie

Podstawą miarkowania kary umownej w polskim prawie jest art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego[1], który umożliwia zmniejszenie jej wysokości , jeżeli:

1. Zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części lub
2. Kara umowna jest rażąco wygórowana.

Norma ta ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że nawet wyraźne postanowienie umowne wyłączające możliwość miarkowania są nieskuteczne.

Sądowe uznanie i charakter miarkowania

Miarkowanie kary umownej stanowi element prawa sędziowskiego – Sąd ma swobodę oceny przesłanek, ale decyzja ta powinna być uzasadniona realiami sprawy. Do dokonania miarkowania niezbędny jest wyraźny i udokumentowany wniosek o obniżenie kary umownej poparty przesłankami i okolicznościami uzasadniającymi zmianę. Co oznacza „znaczne wykonanie zobowiązania”?

Ocena czy zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części, należy do uznania Sądu i zależy od konkretnych okoliczności i stanu faktycznego sprawy.

Sąd bierze pod uwagę w szczególności takie aspekty jak:

• Czy wierzyciel otrzymał istotną korzyść z częściowego wykonania zobowiązania;
• W jakim stopniu ta korzyść zabezpiecza jego interes;
• Czy częściowe wykonanie zobowiązania wpływa na ogół interesu chronionego przez pierwotne zobowiązanie.

Jak wskazał Sąd Najwyższy, celem tej przesłanki jest ochrona prawidłowo wypełnionego zobowiązania i uniknięcie nadmiernych konsekwencji dla dłużnika (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r. sygn. akt II CSKP 865/22).

Kiedy kara umowna jest „rażąco wygórowana”?

Pojęcie to nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę- stanowi ono ocenę Sądu, który ma szerokie pole do interpretacji.

W praktyce Sąd bierze pod uwagę takie okoliczności jak:

• relację wysokości kary do wartości zobowiązania podstawowego;
• stopień winy dłużnika i wagę naruszenia;
• zakres szkody (lub jej brak);
• cel kary oraz proporcjonalność wobec interesu wierzyciela.

Na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy to okoliczność, że miarkowanie kary umownej nie powinno osłabiać sensu instytucji kary umownej, ale służyć ochronie przed nadmiernym obciążeniem kontrahenta (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2018 r. sygn. akt IV CSK 621/17, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt III CSK 312/15, niepubl.).

Miarkowanie kary umownej jako ochrona Klienta

Miarkowanie kary umownej to skuteczny instrument w rękach dłużnika, który:

• chroni przed nieadekwatnymi do szkody obciążeniami finansowymi;
• zachowuje sens zabezpieczenia kontraktowego, jednocześnie zapewniając proporcjonalność sankcji;
• jest dostępny niezależnie od zapisów umowy.

Miarkowanie kary umownej stanowi istotny mechanizm ochronny w polskim prawie cywilnym. Pozwala ono uniknąć sytuacji, w której kara umowna staje się narzędziem nadmiernego obciążenia jednej ze stron, zamiast realizować swoją funkcję tj. mobilizować do wykonania zobowiązania i rekompensaty za jego naruszenia.

Znaczenie miarkowania kary umownej w praktyce

W realiach obrotu gospodarczego kary umowne pełnią ważną funkcję dyscyplinującą, jednak w wielu kontraktach – zwłaszcza budowlanych czy informatycznych – bywają ustalane na poziomie, który nie odpowiada ani wartości świadczenia, ani rzeczywistej szkodzie. Wysokie kary umowne mogą w praktyce prowadzić do zachwiania płynności finansowej przedsiębiorcy, mimo że uchybienie miało jedynie marginalny charakter.

Instytucja kary umownej pełni zatem rolę bezpiecznika – pozwala utrzymać kontraktowe sankcje w granicach rozsądku i chroni obrót gospodarczy przed nadmiernymi, często oderwanymi od rzeczywistości roszczeniami. Z perspektywy praktyki gospodarczej oznacza to większą stabilność w relacjach biznesowych. Świadomość, że kara umowna może być dostosowana do realnych okoliczności, sprzyja realnym negocjacjom, ogranicza spory oraz ułatwia zawieranie ugód. W konsekwencji instytucja ta pełni nie tylko funkcję ochronną wobec stron umowy, ale i porządkującą dla całego rynku.

Należy jednak pamiętać, że z uwagi uznaniowy charakter obniżenia kary umownej szczególnie ważne jest odpowiednie przygotowanie argumentacji i materiału dowodowego w sprawie. W tym celu warto skorzystać z porady doświadczonego prawnika, który oceni sytuację i zaproponuje najlepsze rozwiązanie.

[1] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1071 z późn. zm.; dalej jako: „KC”).