Od „wyprodukuj i wyrzuć” do „zachowaj w obiegu”

Podstawą tych zmian jest unijne rozporządzenie w sprawie ekoprojektu[1] z 13 czerwca 2024 r. (ang. ESPR – Ecodesign for Suistainable Products Regulation), które ustanawia ramy dla zrównoważonych produktów. Jego celem jest zwiększenie trwałości, możliwości naprawy i recyklingu produktów, a jednocześnie ograniczenie powstawania odpadów. Regulacja obejmuje co do zasady większość kategorii produktów (z wyłączeniem m.in. żywności, pasz, produktów leczniczych czy żywych organizmów).

Rozporządzenie wprowadziło również przełomową zasadę – generalny zakaz niszczenia wybranych niesprzedanych produktów konsumpcyjnych, w szczególności odzieży, dodatków odzieżowych i obuwia (wskazanych w załączniku VII). Zakaz ten nie obejmuje mikro- i małych przedsiębiorstw. Ostatnio rozporządzenia: wykonawcze[2] oraz delegowane[3]  dookreślają zasady postępowania z niesprzedanymi produktami, wyjątki od generalnego zakazu ich niszczenia oraz ustanawia szczegółowe zasady raportowania informacji o wyrzucanych produktach, które nie zostały sprzedane.

Kogo obejmują i od kiedy obowiązują nowe regulacje ESPR

Od 19 lipca 2026 r. duże przedsiębiorstwa nie będą mogły niszczyć niesprzedanej odzieży, dodatków odzieżowych i obuwia. Od 2030 r. zakazy te obejmą również średnich przedsiębiorców.  Z kolei obowiązki sprawozdawcze zaczną obowiązywać od 2 marca 2027 r., przy czym w praktyce pierwsze raporty obejmą dopiero produkty z pierwszego pełnego roku obrotowego – dla większości firm będzie to rok 2028. Co istotne, choć akty prawne bezpośrednio nie obejmują mikro- i małych przedsiębiorstw, to w praktyce mogą one odczuć wymogi pośrednio – przez oczekiwania dużych klientów oraz standardy ESG w łańcuchu dostaw.

Kiedy niszczenie produktu nadal będzie możliwe?

Nowe przepisy nie wymagają utrzymywania w obiegu wszystkiego „za wszelką cenę”. Komisja przygotowała katalog sytuacji, w których zniszczenie niesprzedanego produktu pozostaje dopuszczalne, m.in. gdy:

1. Produkt jest niebezpieczny – odzież zawierająca niedozwolone substancje chemiczne.
2. Produkt jest niezgodny z prawem UE lub prawem krajowym ze względów innych niż bezpieczeństwo – brak wymaganego oznakowania uniemożliwiający legalne wprowadzenie do obrotu.
3. Produkt narusza prawa własności intelektualnej – poprzez użycie cudzego znaku towarowego.
4. Upłynęła licencja lub istnieją inne ograniczenia umowne – kolekcja tworzona na podstawie czasowej współpracy z inną marką na podstawie licencji, która już wygasła.
5. Produkt z trwale naniesionym logo/wzorem, którego nie da się usunąć bez zniszczenia produktu – torebka z trwale naniesionym monogramem stanowiącym chroniony znak towarowy, którego nie da się usunąć.
6. Produkt nie nadaje się do dalszego użytku przez konsumentów ze względu na uszkodzenia – np. para butów zalana w magazynie i pokryta pleśnią, których nie da się skutecznie odnowić albo byłoby to nieopłacalne.
7. Produkt zawiera nienadające się do naprawienia wady produkcyjne marynarka z trwale wadliwie wszytą podszewką i konstrukcją ramion, przez co nie nadaje się do użycia.

Jeżeli nie zachodzi żadna z ww. okoliczności, produkt może zostać zniszczony dopiero po realnym zaoferowaniu go jako darowizny (co najmniej trzem odpowiednim podmiotom ekonomii społecznej w UE albo publicznie przez 8 tygodni) i braku przyjęcia oferty.  W sytuacji, w której produkt został ponownie wprowadzony do obrotu po przygotowaniu do ponownego użycia przez podmiot gospodarujący odpadami, ale nadal nie znalazł odbiorcy, również może zostać zutylizowany.

Obowiązek raportowania niesprzedanych produktów

Kolejnym istotnym nowym obowiązkiem jest konieczność raportowania wyrzuconych produktów będą dotyczyły nie tylko ubrań, ale także innych kategorii towarów. Są to m.in. wybrane kategorie produktów chemii gospodarczej, akcesoriów i galanterii, tekstyliów, AGD, elektroniki użytkowej, baterii, oświetlenia, mebli, zabawek oraz artykułów higienicznych i sanitarnych.

Przedsiębiorcy objęci obowiązkiem sprawozdawczym będą musieli raportować m.in. liczbę i masę niesprzedanych i wyrzuconych produktów, przyczyny ich wyrzucenia, sposób zagospodarowania odpadu oraz działania już podjęte i planowane w celu ograniczania niszczenia towarów, według ustandaryzowanego wzoru.

Sankcje w rękach państw członkowskich

Rozporządzanie ws. ekoprojektu nie wprowadza jednego, wspólnego dla całej Unii Europejskiej systemu kar, w tym za naruszenie wyżej opisanych wymogów, lecz zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia odpowiednich sankcji za naruszenie jego przepisów. Sankcje te powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające, przy czym przepisy unijne przewidują co najmniej możliwość nałożenia grzywny lub czasowego wykluczenia z udziału w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego. Aktualnie w polskim systemie prawnym nie przyjęto jeszcze szczegółowych zasad odpowiedzialności.

Co to oznacza dla biznesu?

Nowe regulacje nie sprowadzają się wyłącznie do obowiązków compliance – będą realnie wpływać na sposób funkcjonowania przedsiębiorstw w całym łańcuchu wartości. Zmiana zaczyna się już na etapie projektowania produktów, gdzie większego znaczenia nabiera ich trwałość, możliwość naprawy czy dalszego wykorzystania. Następnie obejmuje planowanie produkcji, które będzie musiało w większym stopniu uwzględniać ryzyko nadwyżek, a kończy się na zarządzaniu sprzedażą, zwrotami i niesprzedanymi zapasami.

W praktyce oznacza to konieczność ponownego przemyślenia dotychczasowych modeli działania. Firmy będą musiały zweryfikować swoje podejście do wyprzedaży i zwrotów, przyjrzeć się procesom jakościowym oraz ocenić, czy dysponują odpowiednimi rozwiązaniami umożliwiającymi zagospodarowanie niesprzedanych produktów. Coraz większego znaczenia nabierze także współpraca z podmiotami zewnętrznymi zajmującymi się naprawą, odnawianiem, ponownym użyciem czy recyklingiem.

Nowe przepisy w sposób bezpośredni dotykają kluczowych obszarów działalności przedsiębiorstwa. Wymuszają większą precyzję w planowaniu produkcji i prognozowaniu popytu, zmieniają podejście do polityk wyprzedażowych i obsługi zwrotów, a także podnoszą znaczenie jakości produktów już na etapie projektowania. Jednocześnie budują nowy wymiar relacji z organizacjami społecznymi i partnerami zajmującymi się ponownym wykorzystaniem towarów. Istotnym wyzwaniem stanie się również dostęp do danych i ich raportowanie – systemy informatyczne będą musiały umożliwiać dokładne śledzenie losów produktów, które nie trafiły do konsumenta. Jednocześnie regulacje te otwierają przestrzeń do budowania przewagi konkurencyjnej. Przedsiębiorstwa, które skutecznie ograniczą nadprodukcję i wdrożą rozwiązania pozwalające na efektywne zagospodarowanie nadwyżek, będą mogły wykorzystać to jako istotny argument w relacjach z inwestorami, partnerami biznesowymi oraz klientami.

Mniej „znikającego towaru”, więcej odpowiedzialności

Nowe przepisy nie są jedynie kolejnym elementem agendy ESG. W praktyce oznaczają bezpośrednią ingerencję w sposób projektowania produktów, planowania sprzedaży oraz zarządzania nadwyżkami. Dotychczas pytanie o los niesprzedanych produktów często pozostawało poza głównym nurtem zarządzania – odpowiedzi bywały nieformalne, a sam proces mało transparentny. Od 2026 r. podejście to nie będzie już możliwe. Sposób postępowania z nadwyżkami musi być zaplanowany, udokumentowany i możliwy do wykazania w raportach.

W tym kontekście kluczową przewagą strategiczną stanie się nie tylko sama zgodność z przepisami, ale poziom przygotowania organizacji do nowych wymogów oraz zdolność do transparentnego komunikowania swoich działań. Firmy, które już dziś uporządkują procesy, wdrożą odpowiednie systemy i będą w stanie w sposób wiarygodny pokazać, jak ograniczają skalę niesprzedanych produktów i co się z nimi dzieje, zyskają istotną przewagę – zarówno regulacyjną, wizerunkową oraz biznesową.

_________________________________________

[1] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia ram ustalania wymogów ekoprojektu w odniesieniu do zrównoważonych produktów.
[2] Rozporządzenie wykonawcze 2026/2 ustanawiające zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 w odniesieniu do szczegółów i formatu ujawniania informacji o niesprzedanych produktach konsumpcyjnych, których się pozbyto.[3] Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) …/… z dnia 9 lutego 2026 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 poprzez ustanowienie wyjątków od zakazu niszczenia niesprzedanych produktów konsumpcyjnych.