Zniesławienie – kiedy komentarz staje się przestępstwem?

Formy zniesławienia 

Jak może dojść do zniesławienia? Na wiele sposobów – wypowiedzią sformułowaną w mowie lub piśmie, może to być np. wywiad w telewizji, post w serwisie społecznościowym czy artykuł w gazecie. Na tym jednak zakres kryminalizacji się nie kończy.  

Sąd najwyższy w swoim orzecznictwie podkreśla, że do zniesławienia może dojść nie tylko w formie ustnej czy pisemnej, ale również poprzez druk, wizerunek, karykaturę, gest, a nawet mimikę. Co istotne, wymienione działanie musi odnosić się zarówno do postępowania osoby pomawianej (np. bezpodstawne oskarżenie o popełnienie przestępstwa), jak i jej właściwości lub cech (np. stwierdzenie, że jest uzależniona od alkoholu lub chora psychicznie). 

Zniesławienie w Kodeksie Karnym  

Przestępstwo zniesławienia stypizowane zostało w art. 212 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeksu Karnego. Paragraf pierwszy definiuje zniesławienie: „Kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności”. Typ kwalifikowany przestępstwa odnajdziemy w paragrafie drugim: „Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w § 1 za pomocą środków masowego komunikowania”. Do środków masowego komunikowania się zaliczyć należy prasę, radio, telewizję, niektóre usługi internetowe.  

Tryb ścigania oraz sankcje 

Złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do organów ścigania może nie być wystarczające. W postępowaniu karnym, wszczętym na podstawie oskarżenia prywatnego, inicjatywa należy do osoby pokrzywdzonej. Akt oskarżenia może złożyć samodzielnie lub z pomocą pełnomocnika w sądzie rejonowym właściwym miejscowo. Ustalenie również miejsca popełnienia przestępstwa również budzi pewne wątpliwości, szczególnie w przypadku przestępstw internetowych. Zgodnie z art. 6 § 2 Kodeksu karnego, czyn zabroniony uważa się za popełniony w miejscu, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, albo gdzie nastąpił lub miał nastąpić skutek stanowiący znamię czynu zabronionego. 

Jeżeli uznamy, że przestępstwo zniesławienia jest przestępstwem bezskutkowym, to wtedy sytuacja jest jasna: miejscem popełnienia przestępstwa jest miejsce, z którego dany komunikat sprawca nadał, czyli np. jego mieszkanie, szkoła, praca. Gdy uznamy jednak, że jest to przestępstwo skutkowe, to miejscem jego popełnienia będzie miejsce, w którym skutek nastąpił – czyli miejsce, w którym przebywał pokrzywdzony. Wydaje się jednak, że to pierwsze rozwiązanie bardziej odpowiada potrzebom prawa karnego.  

Po złożeniu prywatnego aktu oskarżenia odbywa się posiedzenie pojednawcze (może zastąpić postępowanie mediacyjne), które ma na celu próbę wypracowania porozumienia między stronami. W zależności od jego rezultatu, sąd podejmuje dalsze kroki. Jeżeli strony dojdą do zgody, postępowanie zostaje umorzone. W przeciwnym wypadku wyznaczona zostanie rozprawa sądowa, podczas której sąd zbada okoliczności sprawy i wyda wyrok. W toku sprawy, niezmierne istotne jest przedstawienie odpowiednich dowodów – zeznań świadków, wydruków z wpisów w mediach, materiałów prasowych – wszystkiego co świadczy o tym, że do zniesławienia doszło i wskazania w jakiej skali  

Oskarżyciel prywatny ma pełne prawo (a nawet obowiązek) do aktywnego uczestnictwa w postępowaniu. Może wspierać swojego pełnomocnika (jeśli go posiada) w zadawaniu pytań świadkom i oskarżonemu, składaniu wniosków dowodowych oraz podejmowaniu działań odwoławczych. Niestawiennictwo oskarżyciela prywatnego i jego pełnomocnika na rozprawie bez usprawiedliwienia jest traktowane jako odstąpienie od oskarżenia – wtedy za zgodą oskarżonego Sąd postępowanie umorzy. 

Warto zwrócić uwagę na kwestię ustalenia momentu popełnienia przestępstwa – w przypadku publikacji internetowych będzie to konkretna godzina i data zamieszczenia wpisu lub artykułu. Samo późniejsze usunięcie treści nie powoduje, że przestaje ona wywoływać skutki prawne ani nie oznacza, że czyn nie miał miejsca.  

Jaka kara grozi za dokonanie zniesławienia?

Za przestępstwo zniesławienia, może grozić kara grzywny lub ograniczenia wolności, natomiast w sytuacji, gdy czyn został popełniony za pośrednictwem środków masowego przekazu, może wynieść do roku pozbawienia wolności. Dodatkowo Sąd może nałożyć na sprawcę obowiązek zapłaty nawiązki – na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo innego, wskazanego przez pokrzywdzonego celu społecznego.  Nawiązkę orzeka się w wysokości do 100 000 zł, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Na wniosek pokrzywdzonego Sąd może również zarządzić podanie wyroku do publicznej wiadomości.  Przestępstwo zniesławienia, z góry określone jest jako przestępstwo umyślne. Oznacza to, że może zostać popełnionetylko z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym. Posiada tzw. znamię czynnościowe, czyli element przestępstwa określony przez użyty czasownik. Może polegać na zarzuceniu komuś – wbrew faktom – określonego zachowania lub cechy o negatywnym wydźwięku, przypisaniu nieprawdziwego poglądu, postawy czy też fałszywym oskarżeniu, np. o popełnienie przestępstwa. Pomówienie nie musi być sformułowane jako kategoryczne twierdzenie. Może stanowić pytanie („Czy nie uważa Pan, że Igrekowski powinien siedzieć?”), może także być hipotezą.  

W takich przypadkach jednak wiele zależy od kontekstu i okoliczności. Weryfikacja tego, czy pytanie lub hipoteza miały charakter zniesławiający bywa niejednoznaczna i może napotykać istotne trudności interpretacyjne. 

A zatem…

W artykule opisana została tylko część problematyki związanej ze zniesławieniem. Bywa, że jest to zagadnienie bardziej złożone niż może się wydawać. Pamiętajmy jednak, że formułowanie wobec innych osób niepotwierdzonych informacji, publikowanie ich, a także niekonstruktywna krytyka mogą zostać uznane za zniesławienie oraz mogą spowodować dotkliwe konsekwencje dla osoby pomawiającej. Dlatego dla własnego czystego sumienia (i naszej kartoteki 😊), pewności, że naszymi słowami lub czynami, nie krzywdzimy innych polecam zastanowić się dwa razy zanim wciśniemy enter wyrażając swoje opinie.  

Autor:

mł. prawnik Damian Strzelecki