Sąd polubowny

Zakres sporów objętych zapisem

Zapis na sąd polubowny może dotyczyć sporów, które mogą być rozstrzygane przez sąd polubowny, niezależnie od tego, kim są strony, jaki jest przedmiot sporu i z jakiego stosunku prawnego on wynika.[2]

Zapis taki jest skuteczny po spełnieniu wymogów ustawowych określonych w art. 1161 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (KPC)[3] oraz nie może stać w sprzeczności ze stanowiskiem orzecznictwa oraz doktryny.[4]

Elementy przedmiotowo istotne zapisu

Zgodnie z art. 1161 § 1 KPC elementami przedmiotowo istotnymi zapisu na sąd polubowny są:

• wyraźne poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego,
• oznaczenie przedmiotu sporu lub stosunku prawnego, z którego spór wyniknął lub może wyniknąć.

Brak któregokolwiek z tych elementów skutkuje nieważnością lub niewykonalnością zapisu.[5]

Sąd polubowny musi mieć kompetencję do wydania wyroku, który będzie ostateczny i wiążący. Poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego oznacza więc, że spór nie jest już właściwy dla sądów powszechnych.

Zapis taki musi w jednoznacznie przesądzać o wyłączeniu jurysdykcji sądów powszechnych – nie może czynić tego warunkowo lub w sposób niejednoznaczny. Istotą sądu polubownego jest rozstrzyganie sporów, a nie ich mediacyjne rozwiązywanie. Tym samym, umowa o poddanie sporu właściwości sądu polubownego jedynie w celu zawarcia ugody nie stanowi zapisu na sąd polubowny.[6]

Zapis taki stanowi wyraz autonomii woli stron w zakresie wyboru sposobu rozstrzygania sporów, które decydują się na wyłączenie jurysdykcji sądów powszechnych.[7]Nagłówek

Oznaczenie stosunku prawnego

Drugi wymóg oznacza, że zapis na sąd polubowny nie może mieć charakteru blankietowego. Niedopuszczalne jest objęcie zapisem wszystkich sporów między stronami bez wskazania stosunku prawnego lub choćby jego ogólnego zarysu.

Ogólne wskazanie wszelkich sporów, które mogą wyniknąć z umowy, objętej zapisem na sąd polubowny, jest już wystarczające i akceptowane w doktrynie. Ważne, aby wskazać z czego wynikłe spory mogą powstawać. Ma to na celu eliminowanie zapisów obejmujących ogół istniejących lub przyszłych sporów pomiędzy stronami. [8]

Forma zapisu na sąd polubowny

Zgodnie z art. 1162 § 1 KPC zapis na sąd polubowny musi być sporządzony na piśmie, czyli w sposób wskazany w art. 78 Kodeksu cywilnego (KC)[9]. Dla zachowania formy pisemnej, konieczne jest złożenie własnoręcznych podpisów na dokumentach, które zawierają oświadczenie woli oraz wymiana tych dokumentów pomiędzy stronami.

Zapis na sąd polubowny może być:

• zamieszczony w osobnej umowie pomiędzy stronami sporu, w formie zapisu na sąd polubowny w umowie głównej, ale również
• może znaleźć się w statucie lub
• umowie spółki handlowej.

Taki zapis wiąże spółkę, jej wspólników oraz organy spółki i ich członków rozstrzygając spory pomiędzy nimi. Staje się skuteczny, gdy wszyscy wspólnicy wyrazili na niego zgodę.

Wprowadzenie zapisu w statucie lub umowie spółki wymaga podjęcia uchwały zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia akcjonariuszy. [10]

Ważny zapis na sąd polubowny skutkuje rozpoznaniem sprawy przez ten sąd.

Wniesienie do sądu powszechnego sprawy, która objęta jest zapisem na sąd polubowny skutkuje odrzuceniem pozwu. Regulacja ta nie ma zastosowania, jeśli zapis jest nieważny, bezskuteczny, niewykonalny bądź utracił moc lub gdy sąd polubowny orzekł o swojej niewłaściwości.[11]

W tych wyjątkowych przypadkach sądem właściwym do rozpatrzenia sprawy jest sąd powszechny.

Należy pamiętać , że każda czynność wymieniona w art. 123 KC, a w tym czynność przed sądem polubownym przerywa bieg przedawnienia. Przerwanie biegu terminu przedawnienia ma skutek niweczący w stosunku do biegu tego terminu; oznacza to, że czas terminu przedawnienia, który upłynął do czasu zaistnienia przerwy, uważa się za niebyły[12]

Podsumowując, skuteczność zapisu na sąd polubowny zależy od spełnienia ściśle określonych warunków ustawowych. Kluczowe znaczenie ma jasność i jednoznaczność sformułowań zapisu – zarówno w zakresie oznaczenia przedmiotu sporu, jak i wyraźnego nadania sądowi polubownemu funkcji orzekającej. Nieprawidłowe lub nieprecyzyjne sformułowanie zapisu może prowadzić do uznania zapisu za nieważny, odmowy jego wykonania przez sąd powszechny, jak i podważenia wyroku sądu polubownego w razie sporu.

________________________________________________________________

[1] Wyrok SA w Warszawie z 27.06.2018 r., VII AGa 386/18
[2] M. Kuchnio [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie egzekucyjne. Międzynarodowe postępowanie cywilne. Sąd polubowny (arbitrażowy). Komentarz aktualizowany, red. O. M. Piaskowska
[3] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.).
[4] Wyrok SN z 11.07.2001 r., V CKN 379/00
[5] A. Orzeł-Jakubowska [w:] P. Rylski, A. Olaś (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, wyd. 3, 2024, art. 1161; Postanowienie SN z 27.10.2022 r., II CSKP 470/22.
[6] Wiśniewski Tadeusz (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom V. Art. 1096-1217
[7] Wyrok SA w Warszawie z 28.11.2018 r., VII AGa 1026/18
[8] Piaskowska Olga Maria (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Art.506–1217. Tom II
[9] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1071).
[10] A. Jakubecki [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom V. Art. 1096-1217, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 1163.
[11] M. Kuchnio [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie egzekucyjne. Międzynarodowe postępowanie cywilne. Sąd polubowny (arbitrażowy). Komentarz aktualizowany, red. O. M. Piaskowska
[12] P. Nazaruk [w:] B. Bajor, D. Bierecki, J. Bocianowska, J. Ciszewski, M. Ciszewski, G. Karaszewski, J. Knabe, J. Mucha-Kujawa, G. Sikorski, B. Sitek, R. Tanajewska, P. Nazaruk, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany